Ünlü fikir adamı ve şairlerimizden olan Ziya Gökalp 23 Mart 1876'da Diyarbakır'da doğdu. Asıl adı Mehmet Ziya olan şairin, fikirlerinden fazlasıyla etkilendiği babası Mehmet Tevfik Efendi, resmi Diyarbakır gazetesi müdürüydü.Annesi Zeliha Hanım, Diyarbakır ileri gelenlerinden bir ailenin kızıydı.
Öğrenimine Diyarbakır'da bir mahalle mektebinde başlayan Ziya Gökalp, daha sonra Diyarbakır Askeri Rüştiyesini bitirdi. Aynı yıl kendisini Fransızca, Arapça ve Farsça öğrenmesi için teşvik eden babası Mehmet Tevfik Efendi'yi kayetti. Daha sonra Diyarbakır Mülki İdadisi'ne sınavla girdi,burada Fransızcasını ilerletti. Üç yıl öğrenim gördükten sonra, idadinin eğitim süresi yedi yıla çıkarılınca, tasdiknamesini alarak okuldan ayrıldı. Bir yıl sonra İstanbul'a gelerek Mülkiye Baytar Mekteb-i Alisi'ne girdi. Ancak yine eğitimini yarıda bırakmak zorunda kalarak Diyarbakır'a yerleşti. Amcasının kızı Vecihe Hanım'la evlendi. Bu evlilikten ikisi erkek, beşi kız yedi çocuğu dünyaya geldi.
Diyarbakır, Peyman, Genç Kalemler, Küçük Mecmua, Türk Yurdu, Halka Doğru, Çocuk Dünyası, Rumeli, Akşam, Cumhuriyet gibi yayın organlarında yazılarını ve şiirlerini yayımladı. Darülfünun'da (İstanbul Üniversitesi) sosyoloji profesörü olarak görev yaptı. 1911'de yayımladığı "Altın Destan" şiirinde ilk kez "Gökalp" adını kullandı. Daha önceden Ziya, Demirtaş, Mehmed Ziya, Tevfik Sedad gibi isimler kullanan şair, bundan sonra "Ziya Gökalp" adını kullandı.
1919'dan itibaren Malta'da iki yıl süreyle sürgünde kaldı. Atatürk, fikirlerine ayrı bir önem verdiği Ziya Gökalp'i 1923'te Telif ve Tercüme Heyeti başkanlığına atadı.
Ömrünü Türk milliyetçiliği uğrunda çalışmaya adayan Ziya Gökalp, İstanbul'daki Fransız Hastanesi'nde 25 Ekim 1924'te henüz 48 yaşındayken hayata gözlerini yumdu. Cenazesi devlet töreniyle Divanyolu'nda bulunan II. Mahmut Türbesi haziresine gömüldü. Ziya Gökalp'in doğduğu Diyarbakır'daki ev, 1958 yılında şairin özel eşyalarının ve yazılarının sergilendiği bir müze olarak hizmete açıldı.
Ziya Gökalp yalın bir dil ve hece ölçüsüyle halk edebiyatı biçimlerinden, Türk destan ve masallarından yararlanarak didaktik şiirler yazdı. Yazı ve şiirlerinde dilin anlaşılır olması için özel çaba harcadı. Aruzla yazdığı ilk şiirlerinin dışında, sanat konusundaki görüşlerini kendi şiirlerine uyguladı.
Eserleri: Şaki lbrahim Destanı (1908), Kızılelma (1914),
Yeni Hayat (1918), Türkleşmek lslamlaşmak Muasırlaşmak (1918), Altın Işık (1923), Türkçülüğün Esasları (1923), Türk Medeniyeti Tarihi (Ölümünden sonra 1925'te basıldı).
|
